Riznica manastira Rače, odnosno istorijska prošlost crkvenoumetničkih i drugih dragocenosti ovog manastira, moraju se istraživati i posmatrati tokom dva istorijska razdoblja: pre i posle Velike seobe Srba (1690.god) pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem. I pre i posle seobe bilo je znamenitih dogadjaja vezanih za ovaj manastir pored reke Drine, ali oni nisu imali tako presudnu i sudbonosnu ulogu kao Velika seoba pred kraj XVII stoleća.

Malo je sačuvano račanskih liturgijskih i drugih predmeta nastalih u vremenu od osnivanja manastira pa do kraja XVII veka. Razlog za to su česta pustošenja ovog manastira od strane Turaka i drugih zavojevača, a ono što je ostalo, preneto je u seobi i razasuto po crkvama i manastirima Krušedolske odnosno Karlovačke mitropolije.

Najveći broj liturgijskih stvari i crkvenih knjiga manastira Rače danas se čuva u Muzeju srpske pravoslavne crkve u Beogradu. Te dragocenosti prenete su seobom 1690. godine na prostor preko Save, odnosno u manastir Beočin, koji je račanskim monasima bio privremeno stanište. Tokom Drugog svetskog rata te dragocenosti, kao uostalom i riznice drugih fruškogorskih manastira i ostalih crkava, manastira i drugih crkveno-prosvetnih zdanja sa područja NDH, opljačkane su i odnete u Zagreb. Posle rata, 1945/46. godine, Srpska pravoslavna crkva je preko svog izaslanika prof. dr Radoslava Grujića, tada upravnika Crkvenog muzeja, vratila deo sačuvanog blaga, medju njima i jedan znatan deo crkveno-umetničkih predmeta manastira Beočina odnosno Rače, i pohranila ga u Muzej Srpske pravoslavne crkve u Beogradu. Pored ovih dragocenosti u Crkvenom muzeju, možda još negde, u nekoj skrivnici ili potajnici, postoje predmeti iz račanske riznice, koji pamte vekove i čekaju svetlost dana.

* * *

Iz tog prvog istorijskog razdoblja je i katapetasma, rad monahinje Agnije sredinom XVI veka. Lazar Mirković smatra čak da je starija, i da je s kraja XIV ili početka XV veka. Račanskoj riznici pripadao je i jedan prestoni krst koga su izradili Božićko Radišić iz Ražanika i Djuro kalfa, a na stopi krsta urezana je godina izrade 7133, odnosno od rodjenja Hristova 1625. godine. Jedan aer priložila je 1664. godine crkvi manastira Rače monahinja Salomija. Medju vredne liturgijske stvari spada i srebrni putir iz 1666. godine. Manastiru je pripadao i jedan srebrni diskos, verovatno rad Pavla Čajničanina iz 1671. godine. Iz perioda pre seobe sačuvana su i dva metalna pečata manastira Rače.

Od bogoslužbenih knjiga po hronologiji nastanka izdvaja se BOGORODIČNIK (OSMOGLASNIK) iz treće četvrtine XVI veka. OKTOIH (PRVOGLASNIK) iz 1570. godine čuva se u biblioteci Eparhije budimske u Sentandreji. Jeromonah Silvester je 1623. godine prepisao TROPARNIK (SINAKSAR). A Kiprijan Račanin je 1642. godine prepisao na 377 listova PSALTIR S POSLEDOVANJEM. ZLATOUST (CVETNI ZLATOSLOV) napisan je u Rači 1644. godine, a još jedan PSALTIR S POSLEDOVANJEM 1647. godine. ZBORNIK manastira Rače iz 1649. godine, koji se nalazi u Univerzitetskoj biblioteci u Beogradu, sadrži kratku povesnicu srpskog naroda od kralja Milutina do sredine XVII veka kada je i napisan. Pisar ove bogoslužbene knjige bio je Ćirijak. PSALTIR koji je prepisan 1654. godine na Svetoj Gori Atonskoj poslat je u manastir Raču. Sačuvani su i SLUŽBENI MINEJ ZA MESEC DECEMBAR iz 1667. godine i SLUŽBA I ŽITIJE SVETOG PREPODOBNOG OCA NAŠEG PETRA KORIŠKOG iz 1668. godine koje je prepisao račanski jeromonah Hristofor. A njegov CVETNI TRIOD iz 1673. nalzi se u rukopisnoj zbirci Cetinjskog manastira. Hristofor je prepisao i SLUŽABNIK izmedju 1670-80, i MINEJ ZA MESEC AVGUST 1685, a zajedno sa Kiprijanom Račaninom i daskalom Maksimom ARHIJEREJSKI ČINOVNIK 1688. godine.

Ovo je deo crkveno-umetničkih dragocenosti i bogoslužbenih knjiga manastira Rače iz vremena pre Velike seobe.

Stvaralački duh manastira Rače živi i posle Velike seobe 1690. godine; on obitava u dušama račanskih crnorizaca koji su deo prošlosti duhovnog znamenja ove svetinje preneli na široke prostore Panonije, od manastira Beočina do sentandrejskih hramova. To su, ujedno, bili i duhovni temelji za nova pregnuća.

* * *

Iz sredine XIX stoleća, odnosno iz 1859. i 1860. godine, postoje inventari manastira Rače u kojima su popisane sve stvari, bogoslužbene i druge knjige i ostale materijalne vrednosti i dobra.

Popisi manastirskih dragocenosti sredinom XIX veka uočljivo svedoče da je račanska riznica vaspostavljena posle brojnih haranja. Medjutim, došli su oslobodilački ratovi, pa Prvi i Drugi svetski rat i nova stradanja manastira Rače.

Od 1945. godine traje obnavljanje i prinavljanje račanske riznice. To je, moglo bi se reći, treće istorijsko poglavlje manastira Rače, odnosno riznice ove srpske svetinje ukraj reke Drine. To je naše vreme i vreme posle nas koje će, nadamo se, još dugo trajati.

NOVA RIZNICA MANASTIRA RAČE

Njegova svetost patrijarh srpski gospodin Pavle služio je u nedelju, 6. oktobra 1996. godine, svetu arhijerejsku liturgiju i otvorio novu riznicu manastira Rača. Bio je to najsvečaniji i najlepši dogadjaj u okviru kulturno-naučne manifestacije "Dani Rače ukraj Drine", održanoj po drugi put u Bajinoj Bašti.

U novoj manastirskoj riznici preovladjuju knjige račanskih monaha koje su oni prepisivali pre i posle Velike seobe 1690. godine, i tako jedini čuvali i prenosili srpsku pismenost u mraku turske vladavine. Za ovu priliku, iz manastira Gradac u novu riznicu, prenete su svete mošti kralja Dragutina koji je po predanju ktitor manastira Rača.

Njegova svetost Patrijarh Srpski Pavle na otvaranju riznice manastira Rače, 6. oktobra 1996. godine.

SLOBODA I SLOBODA OD GREHA

"Učili su nas, braćo i sestre, slobodi. Slobodi na ovom svetu, slobodi zemaljskoj, od neprijatelja. Ali su nas učili i tom prevashodnom znanju i shvatanju o slobodi od greha, koja je prava naša sloboda i za ovaj i za onaj svet. Vi znate da su i preci naši u tome učestvovali, braneći se od neprijatelja, ne tlačeći tudju slobodu,ne otimajući tudje, ne namećući svoju veru nikome, nego braneći svoje. Kad je počeo prvi srpski ustanak, u ovom mestu je Hadži-Melentije, sa bratijom, učestvovao u tome, svako na svom mestu. I molitvom bogu za slobodu, ali i radom u tome pravcu. To dakle da je dvoje uvek i pred nama prisutno, u našem umu i u našem srcu. Sloboda i sloboda od greha.": PATRIJARH SRPSKI GOSPODIN PAVLE U OBRAĆANJU NARODU U PORTI MANASTIRA RAČE, NA OTVARANJU NOVE MANASTIRSKE RIZNICE.

MANASTIR RAČA JE VERNO SLUŽIO SVOJOJ MISIJI I ZADACIMA

"Mnogi nesrećni dogadjaji su vekovima udarali po temeljima naše narodne i crkvene istorije, mnogo puta su nam porobljavali zemlju i državu i otimali slobodu. Redovito i najviše su stradali naši manastiri i svetišta, duhovne, kulturne i nacionalne dragocenosti. Svi naši neprijatelji, polazeći u ratove protiv nas, jedinstveno su mislili da srpskom narodu iščupaju korene njegove narodne duše i narodnog bića. Svako novo pokolenje je na svojim ramenima, duboke vere i istorijske odgovornosti, prenosilo svoje teškoće preko najvrletnijih litica i bujica života. O ovome postoje mnogobrojna svedočanstva. Manastir Rača i njegova svetišta su mnogo puta paljena i rušena i obesvećivana tokom svoje dugovekovne istorije. Uprkos tome, u narodnoj duši manastir Rača je verno služio svojoj misiji i zadacima. Sve do naših dana.": EPISKOP ŽIČKI GOSPODIN STEFAN PRILIKOM OTVARANJA MANASTIRSKE RIZNICE.

VRAĆAJU SE RAČANSKI MONASI...

"Riznice su delile sudbinu manastira i hramova, a ovi sudbinu naroda.Prošlost naših manastira, osobito Rače, bila je često dramatična.Posle takvih dogadjaja na manastirima su ostajale trajne ozlede i nenadoknadivi gubici. Tako je i

Prestoni krst, rad Božićka Radišića 1625. godine

Rača nekoliko puta stradala, njena crkva i konaci, njene ikone i knjige, sasude i monasi... Proticala su stoleća, povremeno kao mirna reka, ponekad kao bujica. Tako je bilo i 1688. i 1690. Prve godine je veliko pustošenje manastira, a druge priključenje račanskih monaha velikoj matici srpske seobe pod patrijarhom pećkim Arsenijem III Čarnojevićem. U novoj zemlji, u Sentandreji, nastavila je da radi skriptorija Kiprijana Račanina i njegovih saradnika. Za nekoliko godina u Ugarskoj Račani postadoše najugledniji srpski kaludjeri u gornjoj zemlji. Njihove rukopisne knjige predstavljaju završetak srpskog srednjovekovnog prepisivačkog stila. U novije vreme postale su predmet stručne i naučne obrade.

Posle dugih stranstvovanja u tudjini, a medju svojima, u gornjoj zemlji, evo vraćaju se račanski monasi u svoj manastir. Vraćaju se svojim knjigama koje smo ovde izložili, prema mogućnostima i u dobrim kopijama, koje jedva da odstupaju od originala. Blagodareći razumevanju eparhije žičke i njenog episkopa gospodina Stefana, kao i igumana manastira Rače oca Save, mi smo u novom konaku vaspostavili stalnu postavku manastirske riznice.": DR DINKO DAVIDOV NA OTVARANJU RIZNICE MANASTIRA RAČE.